Nội dung chính
1. Đặt vấn đề
Điều trị hỗ trợ sinh sản (HTSS) mang đến cơ hội có con cho người gặp khó khăn về sinh sản, song cũng có thể đi kèm gánh nặng tâm lý đáng kể. Những lo lắng về tiên lượng, thủ thuật, thời gian, chi phí và kỳ vọng của gia đình có thể tích lũy qua từng giai đoạn điều trị [1-3]. Các biểu hiện lo âu, căng thẳng hoặc trầm cảm được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu [1,2]. Bên cạnh những áp lực này, sự đồng hành từ bạn đời, gia đình, xã hội và nhân viên y tế đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ bệnh nhân thích nghi với những khó khăn trong quá trình điều trị [2,4]. Vì vậy, chăm sóc sức khỏe tinh thần cần được quan tâm như một phần của chăm sóc toàn diện, lấy bệnh nhân làm trung tâm [5]. Bài viết tập trung phân tích các yếu tố liên quan đến áp lực tâm lý, giá trị của sự đồng hành và những hướng chăm sóc tâm lý phù hợp trong HTSS.
2. Các yếu tố gây áp lực tâm lý trong điều trị HTSS
Gánh nặng tâm lý trong HTSS được ghi nhận ở cả hai giới. Phân tích gộp của Gu và cộng sự (2025), gồm 40 nghiên cứu với 16.042 người tham gia, ước tính tỷ lệ triệu chứng lo âu, trầm cảm và căng thẳng lần lượt là 48,0%; 35,6% và 52,2% ở phụ nữ; tương ứng 28,4%; 18,6% và 47,2% ở nam giới [1]. Tuy nhiên, mức độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu cao và kết quả thay đổi theo khu vực, điều kiện kinh tế, công cụ đánh giá; do đó, không nên xem các tỷ lệ gộp này là mức phổ biến chung cho mọi quần thể và bối cảnh điều trị [1].
Áp lực phát sinh từ nhiều khía cạnh của hành trình điều trị, gồm can thiệp y khoa, thời gian, công việc, chi phí và sự không chắc chắn về kết quả. Khảo sát 240 người của Gupta và cộng sự (2024) cho thấy các yếu tố gây căng thẳng liên quan đến HTSS và mức hỗ trợ cảm nhận có mối liên hệ với điểm căng thẳng và triệu chứng trầm cảm [2]. Trong nghiên cứu trên 242 người, Alves-Leite và cộng sự (2025) ghi nhận xung đột giữa công việc và gia đình tương quan thuận với căng thẳng do vô sinh, đồng thời tương quan nghịch với khả năng phục hồi tâm lý và hỗ trợ xã hội; mức xung đột này cao hơn ở nam giới (p = 0,020) [3]. Kết quả gợi ý rằng áp lực điều trị không chỉ giới hạn ở người phụ nữ hoặc những thời điểm thực hiện thủ thuật.
Nghiên cứu kết hợp định lượng và định tính của Hu và cộng sự (2025) trên 437 phụ nữ, cùng 14 cuộc phỏng vấn sâu, ghi nhận triệu chứng lo âu, trầm cảm và căng thẳng lần lượt ở 24,3%; 10,8% và 8,7% người tham gia. Những yếu tố liên quan gồm nghề nghiệp, thu nhập gia đình, nguyên nhân vô sinh, thời gian và số chu kỳ điều trị trước đó; các cuộc phỏng vấn giúp làm rõ thêm trải nghiệm áp lực từ quá trình điều trị và môi trường xã hội [4]. Sự khác biệt lớn giữa các tỷ lệ của Hu và Gu cũng nhấn mạnh ảnh hưởng của đặc điểm mẫu và công cụ đo lường, thay vì chứng minh rằng gánh nặng tâm lý ở một quần thể nhất định luôn thấp hơn [1,4].
Khi điều trị không thành công, áp lực có thể trở nên phức tạp hơn. Tổng quan hệ thống và phân tích gộp của Di Giacopo và cộng sự (2026) ghi nhận thất bại làm tổ liên tiếp có liên quan đến điểm lo âu, trầm cảm cao hơn và chất lượng cuộc sống thấp hơn [5]. Đây là mối liên quan được quan sát, không chứng minh thất bại làm tổ là nguyên nhân trực tiếp gây rối loạn tâm thần. Nhìn chung, nhu cầu hỗ trợ cần được đánh giá theo từng giai đoạn và hoàn cảnh, thay vì chỉ dựa vào số chu kỳ hoặc kết quả điều trị [5,6].
3. Giá trị của sự đồng hành từ bạn đời, gia đình, nhân viên y tế và xã hội
Sự đồng hành có ý nghĩa khi bệnh nhân cảm nhận được sự thấu hiểu và hỗ trợ phù hợp với nhu cầu. Gupta và cộng sự (2024) ghi nhận hỗ trợ từ bạn đời có liên quan với mức căng thẳng cảm nhận thấp hơn (p < 0,05), nhưng kết quả quan sát không đủ để khẳng định hỗ trợ là nguyên nhân trực tiếp làm giảm các triệu chứng tâm lý [2]. Hướng dẫn của Hiệp hội Sinh sản và Phôi học người châu Âu (European Society of Human Reproduction and Embryology – ESHRE) cũng lưu ý rằng người cảm nhận bạn đời sẵn sàng và đáp ứng nhu cầu thường có mức căng thẳng do vô sinh thấp hơn so với người cảm nhận bạn đời né tránh hoặc ít đáp ứng [6].
Ngoài ra, sự hỗ trợ từ bạn bè, cộng đồng cũng có vai trò quan trọng đối với sức khỏe của bệnh nhân. Trong nghiên cứu trên 433 phụ nữ điều trị thụ tinh trong ống nghiệm, Yan và cộng sự (2025) ghi nhận tỷ lệ có biểu hiện lo âu và trầm cảm lần lượt là 42% và 46,4%. Mức độ hỗ trợ xã hội được cảm nhận có tương quan thuận với khả năng phục hồi tâm lý (r = 0,312) và tương quan nghịch với lo âu (r = −0,458) và trầm cảm (r = −0,405), với p < 0,01. Đáng chú ý, khả năng phục hồi tâm lý đóng vai trò trung gian một phần trong mối liên hệ này, cho thấy bệnh nhân cảm nhận được sự hỗ trợ tốt hơn thường có khả năng thích nghi cao hơn và ít biểu hiện lo âu, trầm cảm hơn. Vì vậy, việc hỗ trợ cần chú trọng đến nhu cầu và cảm nhận của bệnh nhân, đồng thời tăng cường khả năng thích nghi với những khó khăn trong quá trình điều trị [7].
Đối với nhân viên y tế, đồng hành không chỉ là động viên mà còn bao gồm cung cấp thông tin rõ ràng, lắng nghe những lo ngại và tôn trọng lựa chọn của bệnh nhân. ESHRE khuyến nghị chăm sóc tâm lý – xã hội thường quy, chú trọng nhu cầu thông tin, cảm xúc, quan hệ và hành vi trong suốt quá trình điều trị [6]. Vì vậy, hỗ trợ nên được cá thể hóa; những lời khuyên hoặc kỳ vọng từ người thân dù xuất phát từ thiện ý cũng không thể thay thế việc tìm hiểu bệnh nhân thực sự cần gì.
4. Nhận diện sớm và tích hợp chăm sóc tâm lý vào thực hành
Chăm sóc tâm lý không nên chỉ bắt đầu khi bệnh nhân đã có biểu hiện nặng. Hướng dẫn ESHRE khuyến nghị nhân viên HTSS nhận diện nhu cầu tâm lý – xã hội trong suốt hành trình điều trị và sử dụng công cụ SCREENIVF trước mỗi chu kỳ để đánh giá các yếu tố nguy cơ gặp vấn đề cảm xúc sau điều trị; đây là khuyến nghị thực hành tốt, không phải yêu cầu chẩn đoán rối loạn tâm thần [6]. Việc trao đổi và đánh giá nên bao gồm cả hai người trong cặp đôi, vì gánh nặng tâm lý có thể hiện diện ở nam và nữ [1,6].
Khi nhận diện bệnh nhân có nguy cơ gặp khó khăn tâm lý – xã hội đáng kể, cơ sở HTSS nên có quy trình giới thiệu đến dịch vụ tư vấn hoặc chuyên gia phù hợp [6]. Tổng quan phạm vi của Deas và Wright (2026), tổng hợp 7 nghiên cứu (gồm 5 thử nghiệm ngẫu nhiên), mô tả những hình thức hỗ trợ như tư vấn trực tiếp, liệu pháp nhận thức – hành vi và chương trình tự hỗ trợ trực tuyến; kết quả gợi ý lợi ích đối với một số kết cục tâm lý, nhưng bằng chứng còn khác biệt về thiết kế và phương pháp can thiệp [8]. Vì vậy, không nên suy rộng rằng một biện pháp đơn lẻ hiệu quả cho tất cả bệnh nhân hoặc chắc chắn cải thiện tỷ lệ có thai và trẻ sinh sống.
Trong thực hành, chăm sóc lấy bệnh nhân làm trung tâm có thể kết hợp trao đổi dễ hiểu về kế hoạch điều trị, nhận diện nhu cầu hỗ trợ và kết nối nguồn lực tâm lý khi cần. Mục tiêu trước mắt là cải thiện trải nghiệm và khả năng ứng phó của bệnh nhân, không đồng nhất cải thiện sức khỏe tinh thần với hiệu quả sinh sản [6,8].
5. Kết luận
Tóm lại, áp lực tâm lý trong HTSS chịu ảnh hưởng của gánh nặng thể chất, thời gian, tài chính và kết quả điều trị. Sự đồng hành từ bạn đời, gia đình và nhân viên y tế cần được điều chỉnh phù hợp với nhu cầu của từng bệnh nhân. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện có đến từ các nghiên cứu quan sát, với sự khác biệt về quần thể và phương pháp đánh giá. Dữ liệu về hiệu quả của các hình thức hỗ trợ tâm lý trong HTSS tại Việt Nam vẫn cần được bổ sung. Vì vậy, các trung tâm HTSS nên tích hợp việc nhận diện sớm nhu cầu tâm lý, cung cấp thông tin phù hợp và giới thiệu chuyên gia khi cần, hướng đến chăm sóc toàn diện, lấy bệnh nhân làm trung tâm.
- Gu X, Si JJ, Shan X, và cs. Prevalence of psychological problems among individuals and couples during assisted reproductive technology(ART) treatment: a systematic review and meta-analysis. J Assist Reprod Genet. 2025;42(9):2805-2816. doi:10.1007/s10815-025-03526-1
- Gupta A, Lu E, Thayer Z. The influence of assisted reproductive technologies-related stressors and social support on perceived stress and depression. BMC Womens Health. 2024;24(1):431. Published 2024 Jul 27. doi:10.1186/s12905-024-03262-1
- Alves-Leite N, Montagna E, Hokama E, và cs. Relationships between work-family conflict, infertility-related stress, resilience and social support in patients undergoing infertility treatment. Psychol Health Med. 2025;30(5):849-862. doi:10.1080/13548506.2024.2418437
- Hu JY, Wu YD, Xiao Z, và cs. A mixed-methods study on negative psychological states of infertile women undergoing assisted reproductive treatment. Sci Rep. 2025;15(1):20916. Published 2025 Jul 1. doi:10.1038/s41598-025-06397-9
- Di Giacopo S, Kalaitzopoulos DR, Meier M, và cs. Emotional, psychological, social and treatment-related effects of recurrent implantation failure in men and woman: A systematic review and Meta-analysis. Gen Hosp Psychiatry. 2026;102:59-69. doi:10.1016/j.genhosppsych.2026.07.001
- Gameiro S, Boivin J, Dancet E, và cs. ESHRE guideline: routine psychosocial care in infertility and medically assisted reproduction-a guide for fertility staff. Hum Reprod. 2015;30(11):2476-2485. doi:10.1093/humrep/dev177
- Yan Y, Ma Y, Xu L, và cs. Impact of perceived social support on anxiety and depression in women undergoing in vitro fertilization-embryo transfer: the role of psychological resilience. J Assist Reprod Genet. 2025;42(1):231-242. doi:10.1007/s10815-024-03308-1
- Deas K, Wright ME. Addressing Infertility-Related Anxiety and Depression Through Psychosocial Interventions: A Scoping Review. Nurs Womens Health. 2026;30(4):339-345. doi:10.1016/j.nwh.2026.01.007