Ths. Nguyễn Nghiêm Bích Ngọc, CNSH. Trần Nhật Ánh Dương – Bệnh viện Mỹ Đức

Giới thiệu

Vi nhựa (microplastics – MPs) là những hạt nhựa có kích thước dưới 5 mm, sinh ra từ quá trình phân hủy của các vật dụng nhựa lớn hơn hoặc được thêm trực tiếp vào một số sản phẩm tiêu dùng. Gần đây, các nhà khoa học đã phát hiện ra sự hiện diện của vi nhựa trong tinh dịch, đặt ra câu hỏi về khả năng gây tác động tiêu cực của chúng lên sức khỏe sinh sản nam giới.

Một nghiên cứu đa trung tâm quy mô lớn của Zhang và cộng sự (2024) trên 113 nam giới đã phát hiện sự xuất hiện của tám loại polymer trong mẫu tinh dịch, trong đó PS, PVC, PP, PTFE và PET xuất hiện với tỷ lệ từ 17%-100% số mẫu (1). Một nghiên cứu khác bởi Guo và cộng sự (2025) trên 45 nam giới trên 40 tuổi cũng ghi nhận được kết quả tương tự khi tìm thấy vi nhựa trong 34 mẫu tinh dịch (chiếm 75,6%) với mật độ trung bình là 17,0 ± 42,0 hạt/gram tinh dịch. Các hạt vi nhựa này có hình dạng và kích thước đa dạng, cụ thể hình dạng phim chiếm đa số (63,7%), phần còn lại là dạng mảnh (36,3%) và kích thước của chúng dao động từ 20,3 µm đến 189,7 µm, phần lớn (57,8%) có kích thước nhỏ hơn 50 µm, cho thấy khả năng xâm nhập sâu vào các mô của cơ thể (2).

Quan trọng hơn, các nghiên cứu này đã tìm thấy mối liên hệ trực tiếp giữa việc tiếp xúc với vi nhựa và sự suy giảm các chỉ số quan trọng của tinh dịch. Nghiên cứu của Zhang đã xác định rằng việc tiếp xúc với Polytetrafluoroethylene (PTFE), một chất liệu phổ biến trong lớp phủ chống dính, có liên quan đến sự sụt giảm đáng kể về cả tổng số tinh trùng và mật độ tinh trùng. Cụ thể, sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu như tuổi tác và BMI, phơi nhiễm PTFE vẫn cho thấy mối liên quan rõ rệt với sự suy giảm này (1). Trong khi đó, nghiên cứu của Guo lại phát hiện rằng việc phơi nhiễm Polyethylene terephthalate (PET) có xu hướng làm giảm khả năng di động tiến tới của tinh trùng (20,6%±12,8% ở nhóm phơi nhiễm so với 34,9%±15,9% ở nhóm không phơi nhiễm) và có khả năng làm tăng tỷ lệ tinh trùng bất động (66,7%±17,5% ở nhóm phơi nhiễm so với 51,1%±17,4% ở nhóm không phơi nhiễm) (2).

Một trong những phát hiện quan trọng nhất là tác động cộng gộp khi tiếp xúc nhiều loại vi nhựa: số loại vi nhựa tiếp xúc càng nhiều thì chất lượng tinh dịch càng giảm. Phân tích hồi quy đa biến cho thấy tăng số loại vi nhựa tiếp xúc liên quan đến giảm tổng số và mật độ tinh trùng cũng như tỉ lệ di động tiến tới. Cụ thể, nhóm phơi nhiễm 6 loại (so với 3 loại) có tổng số tinh trùng trung bình 136,41 ± 190,26 so với 183,58 ± 109,69 (triệu) và di động tiến tới 25,67% ± 18,10% so với 45,64% ± 17,35% (p = 0,045; p = 0,050), cho thấy chất lượng tinh trùng bị suy giảm khi tiếp xúc hỗn hợp nhiều loại vi nhựa.

Cơ Chế Gây Hại Tiềm Năng

Một trong những cơ chế mà vi nhựa có thể gây hại cho sức khỏe sinh sản của nam giới chính là gây ra stress oxy hóa và phản ứng viêm. Cụ thể, hạt vi nhựa có thể kích hoạt các đường truyền tín hiệu viêm như JNK và p38 MAPK, dẫn đến việc tăng các yếu tố gây viêm như IL-1β và IL-6, làm tăng tỷ lệ tinh trùng dị dạng và phá vỡ hàng rào máu-tinh hoàn, một cấu trúc bảo vệ quan trọng trong quá trình sinh tinh (1, 2). Cụ thể, vi nhựa polystyrene đã được chứng minh gây độc tính thông qua stress oxy hóa và kích hoạt con đường p38 MAPK (3). Bên cạnh đó, vi nhựa còn gây rối loạn chuyển hóa và nội tiết. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng một số loại                                                                                              vi nhựa (đặc biệt là PTFE) có thể ức chế con đường tín hiệu AKT/mTOR có vai trò quan trọng trong việc điều hòa chuyển hóa và tăng trưởng tế bào (1). Sự ức chế này không chỉ ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa axit béo mà còn làm giảm hoạt động của các enzyme sản xuất steroid, có thể dẫn đến suy giảm nồng độ testosterone (2). Cuối cùng, một cơ chế nguy hiểm khác là vai trò "vector vận chuyển chất độc" của vi nhựa. Chúng có khả năng hấp phụ và vận chuyển các chất gây ô nhiễm môi trường khác, bao gồm các hóa chất gây rối loạn nội tiết (EDCs) và kim loại nặng (1). Khi xâm nhập vào cơ thể, chúng giải phóng các chất độc này và khuếch đại tác động tiêu cực tổng thể lên hệ thống sinh sản.

Phân tích ưu – nhược điểm của nghiên cứu

Nghiên cứu của Zhang và cộng sự là nghiên cứu dịch tễ học đa trung tâm với quy mô mẫu lớn nhất cho đến nay về chủ đề này, cho phép đưa ra những kết quả có tính tổng quát cao hơn. Nghiên cứu này cũng là một trong những nghiên cứu đầu tiên tập trung vào tác động của việc tiếp xúc hỗn hợp nhiều loại vi nhựa, phản ánh đúng hơn thực tế phơi nhiễm ở người.

Tuy nhiên, cả hai nghiên cứu này đều là các nghiên cứu cắt ngang, chỉ cho thấy mối liên hệ chứ không thể chứng minh rằng việc tiếp xúc vi nhựa là nguyên nhân trực tiếp gây ra suy giảm chất lượng tinh trùng. Các nghiên cứu này cũng chưa thể định lượng chính xác liều lượng và kích thước vi nhựa (đặc biệt là các hạt nhỏ hơn 20 µm), có thể dẫn đến việc đánh giá thấp mức độ phơi nhiễm thực tế. Hiện tại, các nghiên cứu mới chỉ tập trung phân tích mối liên hệ giữa phơi nhiễm vi nhựa và chất lượng tinh dịch, mà chưa mở rộng đánh giá đến tác động của vi nhựa đối với hiệu quả điều trị hỗ trợ sinh sản (ART). Ngoài ra, nguy cơ nhiễm bẩn chéo trong quá trình thu thập và phân tích mẫu, cùng với việc thiếu dữ liệu về các yếu tố gây nhiễu tiềm ẩn khác cũng là những hạn chế cần được xem xét.

Kết Luận và Kiến nghị

Tóm lại, các bằng chứng hiện tại cho thấy vi nhựa không còn là vấn đề xa vời mà đã hiện diện ngay trong cơ thể con người, bao gồm cả tinh dịch – nơi giữ vai trò quan trọng trong khả năng sinh sản. Việc phát hiện vi nhựa trong tinh dịch và mối liên hệ giữa chúng với sự suy giảm chất lượng tinh trùng là một hồi chuông cảnh báo nghiêm túc về nguy cơ sức khỏe cộng đồng. Chúng ta cần những nghiên cứu quy mô lớn và theo dõi dài hạn để khẳng định những phát hiện này, đồng thời làm sáng tỏ cơ chế tác động của vi nhựa lên khả năng sinh sản và kết quả điều trị ART, từ đó đề xuất các biện pháp can thiệp hiệu quả nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

 

Tài liệu tham khảo

1.         Zhang C, Zhang G, Sun K, Ren J, Zhou J, Liu X, et al. Association of mixed exposure to microplastics with sperm dysfunction: a multi-site study in China. eBioMedicine. 2024;108.

2.         Guo Y, Rong M, Fan Y, Teng X, Jin L, Zhao Y. The Presence of Microplastics in Human Semen and Their Associations with Semen Quality. Toxics. 2025;13(7).

3.         Xie X, Deng T, Duan J, Xie J, Yuan J, Chen M. Exposure to polystyrene microplastics causes reproductive toxicity through oxidative stress and activation of the p38 MAPK signaling pathway. Ecotoxicology and Environmental Safety. 2020;190:110133.